Herkenningsgids · dieren en insecten
Je haalt een schepnet door de vijver en ineens beweegt de bodem. Er schiet iets met roeispanen achteruit, een ander beest hangt ondersteboven aan het wateroppervlak en een derde ziet eruit alsof het liever in een sciencefictionfilm woont. Waterinsecten herkennen wordt een stuk eenvoudiger als je niet alleen naar kleur kijkt, maar vooral naar vorm en beweging.
Kijk eerst waar het dier zit: op het water, onder het oppervlak, tussen planten of op de bodem. Let daarna op de lichaamsvorm, het aantal poten, eventuele staartdraden en de manier van zwemmen. Een schaatsenrijder loopt op het oppervlak, een schrijvertje draait eroverheen, een bootsmannetje zwemt vaak op zijn rug en een waterjufferlarve heeft drie bladachtige uitsteeksels aan het achterlijf.
Waterinsect herkennen: de snelle sleutel
| Wat zie je? | Waarschijnlijk | Beste kenmerk |
|---|---|---|
| Loopt met lange poten op het water | Schaatsenrijder | Slank lijf en vier opvallend lange loop- of roeipoten |
| Draait snel in groepjes op het oppervlak | Schrijvertje | Kleine glanzende kever die kringetjes maakt |
| Zwemt op de rug met twee lange achterpoten | Bootsmannetje | Lichte rugzijde onder water zichtbaar |
| Zwemt rechtop of met buik naar beneden | Duikerwants | Kleiner en minder duidelijk rugzwemmend |
| Grote ovale kever die naar lucht komt | Geelgerande waterkever | Donker ovaal lichaam met lichtere rand |
| Gedrongen larve met zes poten en grote kop | Libellenlarve | Geen drie bladachtige staarten |
| Slanke larve met drie bladvormige staarten | Waterjufferlarve | Drie uitwendige kieuwbladen achteraan |
| Dun kronkelend larvetje aan het oppervlak | Muggenlarve | Hangt vaak schuin of vrijwel verticaal onder de waterspiegel |
| Plat, bladachtig dier met adembuis | Waterschorpioen | Twee grijppoten voor en een lange buis achter |
| Larve met zeer lange dunne “staart” | Rattenstaartlarve | De staart is een uitschuifbare adembuis |
Waterinsecten die op het oppervlak leven
Schaatsenrijder
De schaatsenrijder steunt op de oppervlaktespanning en beweegt met lange middelste poten over het water. De voorpoten zijn korter en worden gebruikt om prooi vast te pakken. Je ziet hem vaak op rustige stukken water, waar insecten op het oppervlak vallen.
Schrijvertje
Schrijvertjes zijn kleine, donkere waterkevers die snel rondjes en bochten over het oppervlak maken, vaak met meerdere tegelijk. Hun samengestelde ogen zijn aangepast aan kijken boven én onder water. Het resultaat oogt chaotisch, maar het kevertje zelf weet doorgaans prima waar het heen gaat.
Beide dieren zijn jagers of aaseters van kleine prooien rond het wateroppervlak. Ze hoeven niet bestreden te worden. Hun aanwezigheid betekent vooral dat je vijver door vliegende waterinsecten gevonden kan worden.
Snelle zwemmers onder water
Bootsmannetje of rugzwemmer
Een bootsmannetje zwemt meestal met de buik omhoog. De lange, behaarde achterpoten werken als roeispanen. Het dier neemt een luchtvoorraad mee onder water en komt geregeld bij het oppervlak. Bootsmannetjes zijn roofwantsen en kunnen met hun zuigsnuit pijnlijk prikken wanneer je ze vastpakt.
Duikerwants
Een duikerwants lijkt op een klein bootsmannetje, maar zwemt doorgaans met de buik naar beneden. Veel soorten eten algen, plantenmateriaal en kleine organismen. Het verschil is in een bewegend schepnet soms lastig te zien: laat het dier daarom even rustig zwemmen in een ondiepe witte bak.
| Kenmerk | Bootsmannetje | Duikerwants |
|---|---|---|
| Houding | Vaak op de rug | Meestal buik omlaag |
| Vorm | Relatief stevig en bootvormig | Vaak kleiner en vlakker |
| Voedsel | Vooral roofdier | Verschilt per soort, vaak alg en klein dierlijk materiaal |
| Oppakken | Niet met blote vingers | Ook liever in het water laten |
Geelgerande waterkever
Deze forse, ovale kever is donker met een geelachtige rand rond het lichaam. De afgeplatte achterpoten hebben haren en werken als peddels. Volwassen kevers halen lucht aan het oppervlak en kunnen vliegen, waardoor ze ook een nieuwe tuinvijver snel vinden. Zowel kever als larve zijn rovers.
Bekijk grote waterkevers zonder ze vast te pakken. Ze hebben stevige kaken. Een doorzichtig potje maakt de determinatie beter en je vinger minder interessant.
Waterschorpioen en staafwants
De waterschorpioen is een platte, bruinige waterwants met grijppoten aan de voorkant en een lange adembuis aan het achterlijf. Hij loopt vaker tussen planten en bodemresten dan dat hij sierlijk zwemt. De verwante staafwants is veel langer en dunner, bijna als een wandelend takje onder water. Geen van beide is een echte schorpioen.
Larven die je vaak in een vijver vindt
Veel bekende vliegende insecten brengen hun jeugd onder water door. De larve kan daardoor nauwelijks lijken op het volwassen dier. Een libel begint niet als een kleine libel met onhandige vleugeltjes; hij begint als een compacte onderwaterjager.
Libellenlarve
Gedrongen lichaam, zes duidelijke poten, grote kop en geen drie bladvormige staarten. Onder de kop zit een vangmasker: een uitklapbaar monddeel waarmee de larve prooi grijpt. De precieze vorm verschilt sterk per libellenfamilie.
Waterjufferlarve
Slanker dan een libellenlarve en herkenbaar aan drie bladachtige kieuwbladen aan het uiteinde van het achterlijf. Ze beweegt vaak tussen waterplanten en jaagt daar op kleine waterdieren.
Muggenlarve
Muggenlarven zijn pootloze, kronkelende larven die vaak onder het wateroppervlak hangen om adem te halen. Bij verstoring bewegen ze schokkerig naar beneden. Ze ontwikkelen zich vooral makkelijk in stilstaand water zonder veel predatoren, zoals een vergeten emmer of regenton zonder deksel.
Niet elk rood of kronkelend wormpje is een steekmug. Larven van dansmuggen kunnen rood zijn door hemoglobineachtige stoffen waarmee ze in zuurstofarm water kunnen leven. Volwassen dansmuggen steken niet. Alleen op kleur concluderen dat je vijver “vol muggen” zit, is dus te snel.
Rattenstaartlarve
De rattenstaartlarve is de larve van een zweefvlieg. Het stevige lijf heeft achteraan een opvallend lange, uitschuifbare adembuis. Je vindt hem vooral in stilstaand water met veel rottend organisch materiaal. Eén exemplaar is geen ramp, maar veel van deze larven zijn wel een reden om te kijken of vuil en zuurstofgebrek zich ophopen.
Haften en kokerjuffers
Haftenlarven hebben meestal twee of drie fijne staartdraden en kieuwen langs het achterlijf. Kokerjufferlarven bouwen bij veel soorten een kokertje van zand, bladstukjes of kleine takjes. Niet iedere soort maakt hetzelfde huisje, maar een bewegend kokertje is een sterke aanwijzing.
Niet ieder waterbeestje is een insect
In een schepnet zitten ook dieren die in dagelijks taalgebruik gemakkelijk bij de waterinsecten belanden. Voor herkennen helpt het om ze apart te houden.
| Dier | Waarom geen insect? | Herkenning |
|---|---|---|
| Waterspin | Spinachtige met acht poten | Leeft onder water met een luchtvoorraad; in Nederland niet in iedere vijver algemeen |
| Vlokreeft | Kreeftachtige | Klein, gebogen en vaak zijwaarts bewegend tussen planten en blad |
| Zoetwaterpissebed | Kreeftachtige | Afgeplat, geleed lichaam met meer dan zes poten |
| Bloedzuiger | Ringworm | Rekt en verkort het lichaam; heeft zuignappen |
| Poelslak | Weekdier | Duidelijk huisje en kruipvoet |
| Kikkervisje | Jonge amfibie | Ronde kop en zwemmende staart, later verschijnen poten |
Dat onderscheid is niet alleen schoolboekwerk. Een vijver met veel verschillende groepen dieren heeft andere omstandigheden dan een bak waarin vrijwel uitsluitend muggenlarven leven.
Zo bekijk je waterdiertjes zonder ze te beschadigen
- Gebruik een fijn, stevig netHaal het rustig door planten en vlak boven de bodem; ploeg de hele vijver niet om.
- Doe vijverwater in een lichte bakOp een witte of crèmekleurige achtergrond zie je poten en staarten beter.
- Werk in kleine portiesEen volle bak met blad en modder maakt herkenning lastig en raakt sneller zuurstofarm.
- Gebruik een lepel of zacht penseelPak dieren niet met je vingers en knijp ze niet met een pincet vast.
- Bekijk van boven en opzijDe zwemhouding is bij wantsen vaak belangrijker dan de kleur.
- Maak enkele scherpe foto’sFotografeer het hele dier, de achterzijde en de kop naast een schaalverdeling.
- Zet alles snel terugBreng dieren terug naar dezelfde vijver en vergelijkbare plek waar je ze vond.
Een eenvoudig waterdiertjesnet en een witte bak zijn meestal genoeg. Voor kinderen of nauwkeuriger kijken kun je een loepdoosje vergelijken. Vul het deels met water, zet het uit de zon en gebruik het alleen kort. Een loeppot is observatiegereedschap, geen tijdelijk vakantiepark.
Schep op meerdere plekken. Tussen waterplanten leven andere dieren dan op een kale bodem of direct onder het oppervlak. Eén haal met het net is een momentopname, geen volkstelling.
Wat zeggen waterinsecten over je vijver?
Een enkel dier bewijst weinig. Kijk naar de combinatie van soorten, waterplanten, geur, helderheid en ophoping van organisch materiaal. Roofdieren zoals libellenlarven en waterkevers zijn normaal in een levende vijver. Ze kunnen wel jonge kikkervisjes, visbroed en andere kleine dieren eten; dat is ecologie, geen defect.
Veel verschillende dieren
Dat wijst meestal op variatie in voedsel en schuilplaatsen. Houd delen met planten, open water en wat bladresten, zonder de vijver volledig dicht te laten groeien.
Stank en veel slib
Kijk naar rottend materiaal, doorstroming en zuurstof. Verwijder niet alles tegelijk: een deel van het bodem- en plantenmateriaal is juist leefgebied.
Alleen muggenlarven
Controleer kleine bakken, goten, schotels en regentonnen. Stil, warm water zonder natuurlijke vijverbewoners is voor steekmuggen aantrekkelijker.
Een nieuw dier verschijnt
Veel volwassen waterinsecten kunnen vliegen. Een vijver hoeft dus niet verbonden te zijn met een sloot om nieuwe bewoners te krijgen.
Wil je meer soorten aantrekken, zorg dan voor verschillende dieptes, inheemse water- en oeverplanten, een geleidelijke rand en zo min mogelijk bestrijdingsmiddelen. De bredere gids over insecten naar de tuin lokken helpt om voedsel, water en schuilplaatsen samen te plannen.
Bij een grotere waterpartij kun je ook lezen wat er komt kijken bij een zwemvijver aanleggen. Houd daarbij wel onderscheid tussen een zwemzone, filterzone en een kleine natuurvijver; niet ieder gewenst waterbeest past even goed bij iedere functie.
Moet je waterinsecten bestrijden?
In een tuinvijver meestal niet. Ze vormen voedsel voor vogels, amfibieën en andere dieren en ruimen zelf prooien of organisch materiaal op. Grijp alleen gericht in wanneer je eerst weet welk dier er zit en welk concreet probleem het veroorzaakt.
In een zwembad ligt dat anders: daar horen dieren niet structureel te leven. Verwijder ze met een net, controleer filtering en waterwaarden volgens de instructies van je zwembad en zoek stilstaand water rond het bad. Voeg niet op goed geluk extra middelen toe omdat een bruin beestje er verdacht uitziet.
De handigste volgorde bij herkennen
Begin niet met honderden soortenfoto’s naast elkaar. Stel vier vragen: zit het dier op of onder het oppervlak, heeft het zes poten, hoe beweegt het en heeft het staartdraden, kieuwbladen of een adembuis? Met die route kom je meestal bij de juiste diergroep. Daarna kun je met een goede foto verder zoeken naar familie of soort.
Dit artikel bevat een partnerlink naar bol.com. Als je via deze link iets koopt, kan Buitenlevengevoel een vergoeding ontvangen. Jij betaalt niet meer.